Op vrijdag 11 april 2025 stond melkveehouderij Het Beloken Land in de Lopikerwaard in het teken van een bijzonder werkbezoek. Voor het eerst zaten alle partijen die betrokken zijn bij het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) aan dezelfde tafel: de Europese Commissie, het ministerie, de provincie, de collectieven en de boeren.
Vanuit de overheidspartijen waren aanwezig: Eurocommissaris Jessika Roswall (Milieu, Waterweerbaarheid en Circulaire Economie), Minister Femke Marije Wiersma en staatssecretaris Jean Rummenie van het ministerie van LVVN, en gedeputeerde Mirjam Sterk (Provincie Utrecht). Zij kwamen met eigen ogen zien hoe het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) in de praktijk wordt toegepast: wat levert het op voor natuur en landschap en wat kost het de boer? Het gesprek ging vooral over de randvoorwaarden waar aan voldaan moet worden om groen boeren lonend te maken voor boer én natuur.
Via het ANLb werken boeren aan het realiseren en versterken van leefgebieden voor soorten die afhankelijk zijn van het agrarisch gebied, aan verbetering van de waterkwaliteit en klimaatadaptatie en -mitigatie. Zij ontvangen daarvoor een vergoeding. Tijdens het bezoek werd uitgebreid stilgestaan bij de impact van het ANLb op het vlak van biodiversiteit, waterkwaliteit en klimaat. De aanwezige bestuurders kregen een toelichting over de praktijk van het beheer, de resultaten én de knelpunten waar boeren tegenaan lopen. Minister Wiersma benadrukte richting de Eurocommissaris dat er vanaf 2026 jaarlijks €500 miljoen extra beschikbaar komt voor agrarisch natuurbeheer. Provincies, waterschappen, collectieven en boeren spelen een belangrijke rol bij de uitwerking hiervan.
De kracht van het samen doen
Evelien Verbij, directeur van BoerenNatuur, gaf uitleg over de werkwijze van het ANLb en de rolverdeling tussen BoerenNatuur als koepelorganisatie en de veertig collectieven die de uitvoering van het beheer coördineren. Met zo’n 12.000 deelnemers beheren de collectieven ruim 116.000 hectare, zo’n 6,5% van het totale Nederlandse landbouwareaal, met 68 doelsoorten als focus. ‘Een deel van onze collectieven heeft wachtlijsten met boeren die mee willen doen. Ons doel is dat iedere boer die dat wil zijn boterham kan verdienen met natuurinclusieve landbouw,’ aldus Verbij.
Ook Marije Klever, voorzitter van BoerenNatuur, benadrukte het belang van samenwerking: ‘Je hebt boeren nodig om agrarisch natuur- en landschapsbeheer te kunnen realiseren. Onze collectieven zijn bij uitstek in staat om ecologische doelen te vertalen naar de praktische bedrijfsvoering van boeren.’ Zelf zag zij dit jaar op haar eigen land voor het eerst kemphanen terugkeren – een teken dat de aanpak werkt.
Groen boeren moet gaan lonen
Toch is het huidige ANLb-stelsel nog verre van perfect. Minister Wiersma benadrukte dat boeren niet zonder een eerlijke vergoeding kunnen. Melkveehouder Arjan van Diemen, voorzitter van Collectief Lopikerwaard, illustreerde dit en stelde zichzelf voor als een ‘crazy farmer’. ‘We hebben meer weidevogels dan koeien per hectare, maar het loont nog altijd meer om koeien te melken dan om grutto’s te beschermen.’ Hij pleit dan ook voor hogere vergoedingen voor boeren die zwaar inzetten op natuurbeheer. ‘Dan kun je wél een verdienmodel maken van je agrarische natuurbeheer.’
De ecologische evaluatie van eind maart bevestigt dat er meer en intensiever beheer nodig is om de doelen te kunnen halen. Volgens Klever zijn er aanpassingen nodig. Ze gaf een aantal randvoorwaarden mee: vergoedingen die kunnen concurreren met de inkomsten uit reguliere productie, een extra bedrijfstoeslag voor deelnemers met een groot aandeel beheer op bedrijfsniveau, en versterking van de monitoring. Klever: ‘De monitoring moet zich niet alleen richten op doelsoorten, maar ook op de kwaliteit van de leefgebieden, want dáár hebben boeren direct invloed op.’
Grutto’s en nestelende kieviten
Maarten van Beek, directeur van het Collectief Lopikerwaard, vertelde over hun werkgebied waar het Beloken Land in ligt. Maar liefst 80 procent van de boeren in hun gebied doet mee aan het ANLb. Ook zij hebben een wachtlijst. In totaal is er €2,6 miljoen per jaar voor de 219 deelnemers, die in totaal 2814 hectare ANLb uitvoeren. Wat dat oplevert, kon weidevogelspecialist Fien Oost van het Brabants Landschap de bewindslieden in het veld laten zien: grutto’s bij de plasdrassen en nestelende kieviten.
Volgens staatssecretaris Rummenie is het ANLb een krachtig voorbeeld van multifunctioneel landgebruik: ‘We willen met dit systeem de grutto weer terugbrengen naar een gezond niveau in Nederland. Boeren laten hier zien dat landbouw en natuurbeheer hand in hand kunnen gaan.’ Minister Wiersma voegde daaraan toe: ‘Boeren zijn deel van de oplossing, niet van het probleem.’
Aan het eind van het bezoek sprak Eurocommissaris Jessika Roswall haar waardering uit voor de Nederlandse aanpak, waarbij landbouw en natuur samen optrekken: ‘Wat ik mee wil nemen, is het optimisme en de samenwerking. Hier gaan natuur en landbouw hand in hand. Dat is inspirerend.’
Het bezoek aan Het Beloken Land heeft duidelijk gemaakt wat een krachtig instrument agrarisch natuur- en landschapsbeheer is. De wil is er, en op regionaal en lokaal niveau zijn er successen geboekt. Maar zoals de ecologische evaluatie laat zien, is er méér nodig om voldoende omvang, intensiteit en ruimtelijke clustering te realiseren. En dat vereist dat groen boeren gaat lonen.
