De Kamerbrief van 19 november 2026 laat zien dat de uitbreiding van het agrarisch natuurbeheer stevig in de steigers staat met een duidelijke focus op de bescherming van de ANLb-doelsoorten. BoerenNatuur ziet de extra middelen voor investeringen en uitbreiding van beheer samen met de te ontwikkelen instrumenten als erkenning van de bijdrage van agrarische collectieven en hun deelnemers aan het behoud en herstel van biodiversiteit in het landelijk gebied. Tegelijkertijd zien we ook dat er nog volop werk aan de winkel is, zoals het garanderen van langjarige financiering en goede samenhang en afstemming met ander beleid. Voor doelbereik is meer nodig dan alleen agrarisch natuurbeheer.
Belangrijke stappen om agrarisch natuurbeheer te versterken
BoerenNatuur verwelkomt de ambitie om het agrarisch natuurbeheer uit te breiden en te versterken. Met deze brief bevestigt de minister ook de gewenste insteek vanuit BoerenNatuur: het agrarisch natuurbeheer richt zich primair op het herstel en de instandhouding van het leefgebied van beschermde soorten die voorkomen in het landelijk gebied én baat hebben bij agrarisch natuurbeheer. Zo kunnen wij in de praktijk inzetten op alle doelsoorten en leefgebieden in het ANLb.
De aanbevelingen uit de ecologische evaluatie zijn daarbij belangrijke handvatten om de effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer te vergroten. Mozaïekbeheer, mits op voldoende grote schaal uitgevoerd, draagt bij aan het herstel van boerenlandsoorten. Om dat te kunnen realiseren, moet echter aan essentiële randvoorwaarden worden voldaan, zoals langjarige contracten, een bedrijfstoeslag voor boeren met een groot deel agrarisch natuurbeheer, financiering voor aanleg en de beschikbaarheid van grondinstrumentarium. De Minister schrijft in zijn brief dat hij op al deze instrumenten inzet pleegt en streeft om deze uiterlijk vanaf het nieuwe GLB (1 januari 2029) beschikbaar te hebben. BoerenNatuur wil benadrukken dat het beschikbaar komen van deze instrumenten essentieel is voor deelnemers om op grotere schaal meer mozaïekbeheer te realiseren: vertraging is geen optie.
Structureel langjarige financiering blijft onzeker
De Minister vindt dat het agrarisch natuurbeheer onderdeel moet kunnen zijn van een toekomstbestendige bedrijfsvoering. Op die manier kan het agrarisch natuurbeheer de rol van boeren als producent van voedsel én beheerders van ons waardevolle cultuurlandschap versterken. Dit sluit naadloos aan bij de visie van BoerenNatuur: iedere boer draagt bij aan een landschap waarin landbouw en natuur elkaar versterken. Boeren die hun bedrijfsvoering aanpassen om meer agrarisch natuur- en landschapsbeheer uit te voeren, moeten kunnen rekenen op adequate vergoedingen en continuïteit.
Daarbij is langjarige financiële zekerheid voor beleid en uitvoering essentieel: structureel langjarige ANLb-budget in combinatie met 12- of 18-jarige beheercontracten voor onze deelnemers. Het huidige en het vorige kabinet hebben een belangrijke financiële basis gelegd voor de uitbreiding en versterking van het agrarisch natuurbeheer. De structurele beschikbaarheid van €500 miljoen per jaar is echter nog onvoldoende geborgd. De toekomstige bijdrage vanuit het GLB en de provincies is afhankelijk van verdere besluitvorming. Bovendien geeft de minister expliciet aan dat het aan een volgend kabinet is om de financiële inzet vanaf 2035 te continueren. BoerenNatuur dringt daarom aan op tijdige borging van de benodigde structurele financiering, ook over de grenzen van kabinetsperioden heen.
Goede samenhang en afstemming met ander beleid essentieel
BoerenNatuur ziet, net als de minister, potentiële meekoppelkansen voor agrarisch natuurbeheer met de aanpak voor zonering rond Natura 2000-gebieden en kwetsbare watergebieden. Daar liggen grote uitdagingen waarvoor een duurzaam verdienmodel voor boeren essentieel is. Agrarisch natuurbeheer kan daar zeker een bijdrage aan leveren. Uitgangspunt is wel, en dat onderschrijft de Minister ook in zijn brief, dat agrarisch natuurbeheer primair moet worden ingezet in de meest kansrijke gebieden om die ecologische doelen te realiseren waar het agrarisch natuurbeheer voor aan de lat staat.

Wel maken we ons vanuit BoerenNatuur zorgen over hoe het instrumentarium voor zonering zich gaat verhouden tot het agrarisch natuurbeheer. Als daar extra en/of zwaardere regels en verplichtingen worden ingevoerd, heeft dit gevolgen voor de vergoeding van beheermaatregelen via het agrarisch natuurbeheer. Het ANLb mag namelijk alleen bovenwettelijke maatregelen vergoeden (beperkte uitzonderingen daargelaten). Daarnaast kan er overlap ontstaan met andere subsidieregelingen, die bijvoorbeeld gericht zijn op extensivering. Omdat er niet twee keer betaald mag worden voor hetzelfde, kunnen regelingen elkaar gaan beconcurreren. Daarmee komt de deelnamebereidheid van boeren en de effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer onder druk te staan.
De minister erkent in de Kamerbrief dat dergelijke effecten kunnen optreden en wil deze voorkomen of beperken, maar maakt daarbij niet concreet hoe hij dat gaat doen. BoerenNatuur vindt het essentieel dat dit bij de verdere beleidsontwikkeling goed geborgd wordt, zodat er voldoende ruimte blijft bestaan voor de inzet van het agrarisch natuurbeheer. Immers: als de mogelijkheden voor de inzet beperkt worden, kan de verwachte bijdrage van het agrarisch natuurbeheer ten aanzien van de te halen doelen niet waargemaakt worden.
Doelbereik vereist méér inzet dan alleen agrarisch natuurbeheer
BoerenNatuur onderschrijft het belang van het vergroten van de bijdrage van het agrarisch natuurbeheer aan het herstel van boerenlandsoorten. De Kamerbrief geeft aan dat van het agrarisch natuurbeheer een bijdrage wordt verwacht ten aanzien van de grutto, maar ook ten aanzien van diverse NHV-opgaven, zoals het herstellen van habitattypen, het keren van de negatieve trend van diversiteitsrijke landschapselementen, bestuivers, graslandvlinders en boerenlandvogels. Deze hele hoge verwachtingen zijn met een groei naar circa 280.000 ha agrarisch natuurbeheer niet te realiseren. Volgens inschattingen van WUR en SOVON in 2022 is voor het halen van de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijnen een groei naar ruim 700.000 ha agrarische natuur nodig.
Verder hangt de haalbaarheid van de ambitie om te groeien naar 280.000 ha ook nog af van de beschikbare structurele middelen, waaronder de toekomstige GLB-financiering, en de kosten van het beheer. Daarbij speelt mee dat de beoogde inzet op ruimtelijk meer geclusterd mozaïekbeheer hogere kosten met zich mee zal brengen. Het is in dat opzicht positief dat de minister benadrukt dat ecologische effectiviteit belangrijker is dan het realiseren van een exact aantal hectares.

De ambitie om de gruttopopulatie structureel te stabiliseren is van groot belang, mede gelet op de lopende inbreukprocedure van de Europese Commissie tegen Nederland. Nog los van het feit dat er ook grote opgaven zijn voor andere boerenlandsoorten, zoals de akkervogels en vogels van de dooradering, is het realiseren van een stabiele gruttopopulatie afhankelijk van veel meer dan alleen de inzet van het agrarisch natuurbeheer. Dit blijkt ook uit alle afspraken in het Afsprakenkader Aanvalsplan Grutto. Naast inzet op meer agrarisch natuurbeheer, is bijvoorbeeld ook de inzet van terreinbeherende organisaties, waterschappen en andere gebiedspartijen belangrijk. De ecologische effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer hangt immers af van voldoende inzet op gebiedsniveau door alle relevante partijen in een gebied.
Ook factoren zoals de waterhuishouding en predatiedruk, die deels buiten de invloedssfeer van de agrarische collectieven en hun deelnemers liggen, moeten worden opgepakt. BoerenNatuur is daarom blij met de extra middelen voor provincies waarmee collectieven een predatiecoördinator kunnen aanstellen. De uiteindelijke effectiviteit hiervan is echter sterk afhankelijk van de kaders van het jacht- en faunabeheer die nu de mogelijkheden beperken voor gerichte inzet van predatiebeheer voor het behoud van boerenlandvogels. Aanpassingen van deze kaders zijn essentieel en voorwaardelijk; ‘de mogelijkheden onderzoeken’, zoals de Minister in zijn brief aangeeft, is niet genoeg.

Samen werken aan een uitvoerbare en effectieve aanpak
De voorziene uitbreiding van het agrarisch natuurbeheer zal de komende jaren veel vragen van alle betrokken overheden, agrarische collectieven en hun deelnemers. Een stapsgewijze ingroei, zoals de Minister in zijn brief schrijft, is ook vanuit BoerenNatuur gezien, essentieel daarbij. Het vroegtijdig betrekken van de uitvoering is daarbij essentieel, zodat, zoals de Minister ook aangeeft, beleidsambities, financiële middelen en uitvoerbaarheid in samenhang worden ontwikkeld en tijdig geanticipeerd kan worden op benodigde capaciteit, systemen, gegevens en werkprocessen. BoerenNatuur neemt hier ook waar mogelijk actief het voortouw, maar ziet ook graag dat deze vroegtijdige betrokkenheid geborgd wordt in de nog te ontwikkelen governance voor het agrarisch natuurbeheer.
Tot slot
Alleen met voldoende langjarige zekerheid voor boeren, adequate vergoedingen, goede afstemming met en inzet van andere partijen en beleidsinstrumenten en de overige noodzakelijke randvoorwaarden, kan de uitbreiding van het agrarisch natuur- en landschapsbeheer effectief bijdragen aan het herstel van landbouwecosystemen vanuit het perspectief van boeren én natuur.
